اخبار > برنامه‌ مطالعاتی «حدیث‌خوانی روشمند» استاد طباطبایی



 

کد خبر:٣٧٥٩٥٤بازدید:1441تاریخ درج:يکشنبه ٢٩ فروردين ١٣٩٥

 برنامه‌ مطالعاتی «حدیث‌خوانی روشمند» استاد طباطبایی

 

مقدمه

اگر کسی بخواهد عالمی توانمند در امور دینی شود و به عنوان منادی شریعت با مردم سخن بگوید، باید علاوه بر قرآن کریم، با متون حدیثی آشنایی داشته باشد. به بیان دیگر، مردم از عالمانی که در حوزه علمیه به تحصیل پرداخته­اند، انتظار دارند که معارف دین را در اختیار آنها قرار داده و پاسخگوی نیازهای دینی آنها باشند. بدیهی است کسی که از منابع حدیثی بهره­ای نبرده و با آنها آشنا نیست، نخواهد توانست از عهده این مهم برآید. پس لازم است که مبلغان، نویسندگان و پژوهشگران حوزه دین با متون حدیثی آشنا شوند. چگونه می­توان به این آشنایی دست یافت و از متون غنی حدیثی استفاده کرد؟ سیر مطالعه منابع حدیثی چگونه باید باشد؟ با چه شیوه‌ای می­توان به مجموعه معارف حدیثی دست یافت؟ آیا نیازمند برنامه‌ریزی خاصی هستیم یا این که می­توان به صورت دلخواه از هر کتابی که خواستیم، شروع کنیم؟

برخی با توجه به این که کتاب شریف الکافی مهم‌ترین کتاب حدیثی ماست، حدیث خوانی را از جلد اول این کتاب آغاز می‌کنند و برخی دیگر، با کتاب نهج البلاغه شروع می‌کنند. ایشان از آنجا که نمی­دانند مباحث ابتدایی هر دو کتاب، سخت‌ترین قسمت­های هر دو کتاب است،[1] در آغازین روزهای مطالعه، با دشواری مواجه شده، از مطالعه دست می­شویند. بعضی دیگر، هر کتاب حدیثی را که یافتند، بی هیچ تقدم یا تأخری، مطالعه می­کنند، اما از آنجا که هیچ نظم منطقی بر برنامۀ مطالعاتی ایشان حکمفرما نیست، کمتر از کار خویش بهره می­برند. اینجاست که نیاز به برنامه‌ریزی درست احساس می­شود تا علاقه­مندان بتوانند بر اساس آن، با متون حدیثی آشنا شده، مجموعه معارف اسلامی به آنها منتقل شود. این برنامه‌ریزی باید به گونه‌ای باشد که تمامی ‌موازین آموزشی را در برداشته، بر ذهن مخاطب اثر مطلوبی بگذارد. ابتدا باید دید که یک برنامه مطالعاتی خوب و اثرگذار چه ویژگی­هایی باید داشته باشد:

جذابیت

اولین ویژگی یک برنامه مطالعاتی جذابیت و نشاط­آوری است. در ابتدای سخن گفته شد که برخی با خطبه اول نهج البلاغه یا کتاب العقل الکافی شروع می‌کنند یا احادیث سخت را می‌بینند که جذابیت لازم را برای افراد، در این مرحله ندارد. در کتاب العقل الکافی، روایتی بدین گونه آمده است:

لَمَّا خَلَقَ‏ اللَّهُ الْعَقْلَ قَالَ لَهُ أَقْبِلْ فَأَقْبَلَ ثُمَّ قَالَ لَهُ أَدْبِرْ فَأَدْبَرَ فَقَالَ وَ عِزَّتِي وَ جَلَالِي مَا خَلَقْتُ خَلْقاً أَحْسَنَ مِنْكَ إِيَّاكَ آمُرُ وَ إِيَّاكَ أَنْهَی وَ إِيَّاكَ أُثِيبُ وَ إِيَّاكَ أُعَاقِبُ؛[2]

چون خداوند عقل را آفريد، از او خواست كه سخن گويد، سپس به او فرمود: پيش آى، پس عقل پيش آمد. سپس فرمود: بر گرد، پس او پشت نموده و بر گشت، سپس خداوند فرمود: سوگند به عزّت و جلالم كه هيچ آفريده‏اى را نيافريده‏ام كه نزد من از تو محبوب­تر باشد و تو را به صورت كامل قرار نمى‏دهم، مگر در وجود كسى كه دوستش دارم. آگاه باش كه من تو را امر و نهى مى‏كنم و تو را كيفر و پاداش مى‏دهم‏

این روایت یکی از مشکل­ترین روایات است. نمی­دانیم خلقت عقل، فرمان دادن به او و پذیرش او (أَقْبِلْ فَأَقْبَلَ)، به چه معناست و چه مفهومی‌ دارد؟ برای مرحله اول، اگر کسی بخواهد با بی­دقتی از این مباحث بگذرد، چیزی یاد نمی‌گیرد و اگر بخواهد به طور عمیق به آنها بپردازد، هنوز اطلاعات لازم را در اختیار ندارد و نتیجه کسالت­باری را به دنبال خواهد داشت. حتی اگر کسی بخواهد نهج البلاغه را بخواند، شرط اول آن، این است که از حکمت‌های نهج البلاغه شروع کند، و شروع از خطبه اول یا خطبه یکصد و هشتاد و شش صحیح به نظر نمی­رسد. به جرأت می‌توان گفت که از زمان امیر المومنین  تا به حال، کمتر کسی معنای این دو خطبه را به طور کامل درک کرده است. دلیلی ندارد که ما خطبه اول یا خطبه یکصد و هشتاد و شش را بخوانیم، در صورتی که حکمت‌های ساده‌تر بسیاری وجود دارد که جذاب­تر است.

استمرار

شرط دوم، استمرار داشتن حدیث­خوانی است. گاهی برخی از علاقه­مندان به حدیث­خوانی ابتدای تابستان هر سال برنامه­ای را برای مطالعه طراحی می‌کنند، اما عمل به این برنامه معمولاً یک یا دو هفته بیشتر دوام ندارد. عدم استمرار علل متفاوتی دارد که یکی از آنها خستگی یا پس زدن است و علت دیگر، آن است که مطالب مطالعه شده، مباحثه نمی­شود.

برخورداری از شیوه آموزشی

یکی از علل ناکامی برنامه­های مطالعاتی این است که مسیر مطالعه مسیر روشنی نیست؛ علاقه­مندان به حدیث­خوانی نمی‌دانند از کجا باید شروع کنند و مطالعاتشان به کجا باید بیانجامد. علاوه بر استمرار داشتن و جذاب بودن، باید از شیوه آموزشی هم پیروی کرد؛ یعنی مطالعه از مراحل آسان آغاز شود و به مراحل سخت و دشوار بیانجامد. مثلاً در مطالعات حدیثی، از احادیث ساده و کوتاه شروع شود و در پایان، به مشکل الحدیث برسد. این شیوه آموزشی که شیوه­ای منطقی است، باید مدنظر کسانی باشد که می‌خواهند به مطالعه حدیث پرداخته و به معارف حدیث دست­یابند.

جامعیت و فراگیری

در یک برنامه‌ مطالعاتی باید امکان آشنایی جامع و فراگیر نسبت به موضوعات گوناگون را حاصل نماید. گاهی اوقات دیده می‌شود که برخی افراد روایات زیادی در موضوعات اخلاقی خوانده‌اند، ولی با موضوعات اعتقادی بیگانه هستند. به عنوان نمونه، طلبه‌ها چون در مباحث خارج فقه با احادیث فقهی آشنا می‌شوند، معمولاً احادیث فقهی را مطالعه کرده‌اند و با روایات فقهی آشنا هستند، اما از روایات اعتقادی بهره کافی ندارند؛ حتی کسانی که روایات اعتقادی را می‌خوانند، معمولاً به سمت مباحث امامت و ولایت گرایش یافته­اند، ولی به مباحث توحید - که اصل و اساس معارف است کمتر می­پردازند. به نظر می‌رسد که باید شیوه­ای برای مطالعات حدیثی پیشنهاد شود که به آشنایی جامع و فراگیر نسبت به همه موضوعات معارفی بیانجامد.

دربرگیری روایات همه معصومان 

از دیگر ویژگی­های یک برنامه مطالعاتی کامل، آن است که در بردارنده روایات تمامی معصومان   باشد. اگر الان از گروهی از طلاب خواسته شود که پنج یا ده روایت از امام جواد یا امام‌ هادی یا امام حسن عسکری   بازگو کنند، متأسفانه مشاهده خواهد شد که روایتی از این امامان در ذهن بسیاری از ایشان نیست، در حالی که روایات زیادی از امیر المؤمنین  یا امام صادق  در ذهن دارند. درست است که حجم روایات امیر المؤمنین، امام باقر و امام صادق   نسبت به دیگر معصومان   بیشتر است، ولی به نظر می‌رسد باید روایت خوانی ما به گونه‌ای باشد که ما با ‌روایات همه معصومان   آشنا باشیم.

شناخت مصادر حدیثی

آخرین ویژگی یک برنامه مطالعاتی حدیث این است که طلاب را با مصادر حدیثی معتبر و متفاوت با توجه به نقش و نفوذ آنها آشنا سازد. بیش از دویست مصدر حدیثی وجود دارد که شاکله حدیثی دارند. دویست مصدر دیگر هم هست که نگاه آنها حدیثی است؛ یعنی در مجموع، چهارصد مصدر حدیثی و دربردارنده حدیث در اختیار ماست. ما با چه مقدار از مصادر حدیثی، از این مجموعه بسیار بزرگ و عظیم آشنا هستیم؟ به کتاب الکافی به این جهت که مهم‌ترین کتاب حدیثی شیعه است، خیلی بها می‌دهیم. به نهج البلاغه نیز از آنجا که روایات اجتماعی، تربیتی، سیاسی ویژه­ای دارد - که آن را از کتاب‌های فقهی متمایز می‌کند - توجه می­کنیم؛ ولی چرا با کتاب­هایی چون نزهة الناظر یا نوادر الاخبار آشنا نیستیم؟ این‌ها کتاب‌های حدیثی ما هستند و روایات فراوانی در بردارند؛ اما معمولاً طلاب با این مصادر کمتر آشنا هستند. پس برنامه‌ریزی ما باید به گونه‌ای باشد که مصادر حدیثی متفاوت را هم با توجه به نقش و نفوذ آنها بشناسیم.

با توجه به ویژگی­های یاد شده، برنامه‌ مطالعاتی حدیث‌خوانی روشمند، با عنوان «هفت وادی، چهل منزل»، طراحی شده است که مراحل و جزئیات آن در پی می­آید.

هفت وادی، چهل منزل

در برنامه حدیث‌خوانی روشمند، هفت وادی (مرحله) و چهل منزل (کتاب) در نظر گرفته شده است.[3] در این برنامه، هر مرحله پیش نیاز مرحله بعد بوده، میانگین مطالعه حدیث در هر منزل در حدود بیست و پنج ساعت است؛ یعنی برای اجرای کامل این مطالعه حدیثی باید دست کم، هزار ساعت وقت صرف کرد: چهل منزل و هر منزل بیست پنج ساعت.

البته اگر کسانی بتوانند احادیث مطالعه شده هر مرحله را روزانه و در گروه­های دو نفره یا سه نفره مباحثه کنند، بهتر می­توانند مطالب را در ذهن خود ماندگار ‌کنند. از فواید این مباحثه­ها، علاوه بر درک درست روایات خوانده شده، تبادل نکته­های مهمی است که به ذهن افراد رسیده است.[4]

اگر 250 روز در سال برای برنامه حدیث‌خوانی روشمند وقت صرف شود، این برنامه پس از چهار سال به پایان می­رسد و بعد از این مدت، طلابی آگاه به معارف حدیثی برای پاسخگویی به نیازها و پرسش­های جامعه تربیت شده­اند. روشن است که این برنامه حدیث‌خوانی برای افرادی طراحی شده است که هیچ آشنایی حدیثی ندارند؛ اما کسانی که در گذشته برنامه حدیث­خوانی داشته­اند، می‌توانند مراحل اولیه را سریع‌تر به پیش ببرند و مراحل ساده‌‌تر را با سرعت بیشتری طی کنند. همچنین ممکن است افرادی باشند که نتوانند هزار ساعت برای این برنامه حدیث­خوانی وقت صرف کنند. این افراد می‌توانند مراحل را کوتاه‌تر کنند؛ مثلاً ساعات کمتری را برای مطالعه کتاب معرفی شده صرف نمایند؛ اما نباید منزلی را حذف کنند؛ یعنی همه این مراحل باید به صورت زنجیره­وار و پی در پی پیموده شود.

باید به این نکته مهم توجه داشت که این طرح یک برنامه عمومی‌ است. هر چند که در آن به همه مباحث معرفتی مطرح در حوزه حدیث، مثل مباحث تفسیر، اعتقادات، سیاست، اجتماع، تاریخ و سیره، اقتصاد و فقه پرداخته می‌شود، اما اگر کسی بخواهد به طور تخصصی این حوزه‌های معرفتی را ادامه دهد، نیازمند آن است که بعد از پایان یافتن این مرحله، یک حوزه تخصصی ویژه را انتخاب کند و مطالعات خود را در آن حوزه گسترش دهد.

وادی اول: متن ساده، درک ساده

در این وادی به مطالعه متون ساده پرداخته می­شود. هدف، در این مرحله، آن است که درک و فهمی ساده و نه عمیق از احادیث حاصل شود. دلیل این آسان­گیری، جذابیت متن و تأثیر گذاری آن بر روی خواننده­ای است که می­خواهد با متون حدیثی انس پیدا کند. برنامه این مرحله فقط مطالعه روایات است و خواننده نباید درصدد حفظ آنها برآید.

منزل اول، الدرّة الباهرة

کتابی که در منزل اول معرفی می‌شود، کتاب شریف الدرّة الباهرة[5] است. این کتاب منسوب به شهید اول - که از بزرگ‌ترین علمای شیعه است - بوده و گزیده کتاب نزهة الناظر[6] است که در قرن چهارم یا پنجم به رشته تحریر درآمده است. این کتاب دارای ویژگی‌های خاصی است:

الف. یک کتاب کهن است و روایات آن از صافی نظر دو عالم شیعی رد شده است؛

ب. بسیاری از احادیث آن کوتاه است (نود درصد احادیث آن نیم سطری است)؛

ج. دارای متنی ساده­ است و شهید اول از نقل احادیث مشکل اجتناب نموده است؛

د. این کتاب از تمامی ‌معصومان روایت دارد.

در این منزل، متن روایات باید به سرعت مرور شود و دقت در روایات و استخراج همه معارف موجود در آنها مورد نظر نیست. ترجمه ساده و مناسب کتاب، ترجمه‌ای است که آقای عبدالهادی مسعودی ارائه کرده‌اند. به گونه‌ای باید برنامه‌ریزی شود که در طول بیست و پنج ساعت تمامی روایات کتاب دیده شود. در صورتی که در فرصت یاد شده مطالعه کتاب پایان نمی­پذیرد، باید از روایات امام علی  پس از دو ساعت صرف نظر شود و به روایات امام حسن  و دیگر امامان   پرداخته شود؛ یعنی کل کتاب و روایات تمامی ‌ائمه در کتاب الدرة الباهرة مورد باید توجه باشد. این کتاب به قدری جذاب است که نیاز به توصیه خاص ندارد و مطالعه‌ آن بسیار سریع به پیش می‌رود.

منزل دوم، تحف العقول

کتاب دوم در این مرحله تحف العقول[7] نگاشته ابن شعبه حرانی است. این کتاب روایات زیبای فراوانی دارد. بخش‌های این کتاب به ترتیب مسندی مرتب شده است؛ یعنی به ترتیب از روایات پیامبر اکرم، امیر المؤمنین ، امام حسن ، ... تا امام عسکری . در هر قسمت نیز ابتدا روایات بلند، و سپس متون کوتاه (حکمت‌ها) آمده است. در این مرحله متون بلند مطالعه نمی­شود، بلکه روایاتی که در این جا توصیه می‌شود، حکمت‌های ائمه متأخر، یعنی از امام کاظم تا امام عسکری   (ائمه‌ای که معمولاً روایاتشان کمتر خوانده می­شود) است. با توجه به ساعات پیش­بینی شده، فقط روایات ساده خوانده شود؛ یعنی اگر در حکمت‌های امام رضا  روایت سختی دیده شد که نیاز به تأمل داشت، باید از آن عبور کرد.

منزل سوم، منتخب میزان الحکمه

از کتاب میزان الحکمه جناب آقای محمدی ری شهری گزیده­ای به نام منتخب میزان الحکمه با ترجمه آقای حمید رضا شیخی چاپ شده که متن برخی از ابواب اخلاقی آن ساده است در این منزل احادیث ساده آن مطالعه می­شود. این کتاب، بر خلاف دو کتاب پیشین - که اختصاص به روایات شیعه داشت - دربردارنده روایات سنی نیز هم هست که از منظر و صافی نظر شیعی انتخاب شده­اند. در این دوره مطالعاتی کتاب‌های اهل سنت گنجانده نشده است؛ زیرا بهره­گیری از منابع اهل سنت نیازمند روش خاصی است که آشنا شدن با آن باید طبق برنامه ویژه­ای باشد.

منزل چهارم، صفات الشیعه

منزل چهارم، مطالعه کتاب صفات الشیعه[8] شیخ صدوق[9] است. صفات الشیعه کتابی ساده و مناسب و دربردارنده مباحث بسیار مهمی ‌است. اين اثر دارای 71 روايت بوده و برنامه زندگی برای شيعيان است. از اين ‏رو، احاديثِ اوصافِ شيعه راهبردی و كاربردی است و مسئوليت‏های شيعه بودن را آشكار می‏نمايد.

وادی دوم: متن متوسط، درک متوسط

وادی دوم، یعنی آن که باید یک مرحله بالاتر رفت. متن روایات در این مرحله به سادگی مرحله اول نیست، درک و فهم فراگیران باید بالاتر برود. با گذراندن مرحله اول و صرف حداقل صد ساعت برای مطالعه حدیث، طلاب، اجمالاً حدیث خوان شده­اند و در حدیث خوانی مهارت ابتدایی پیدا کردهاند. در این وادی دیگر مطالعه ساده نیست، باید مقداری دقیق‌تر کار کرد و به معنای احادیث، بیشتر دقت کرد. البته این مرحله کار گسترده نمی‌خواهد و درک هم باید درک متوسطی باشد تا کم کم در مراحل دیگر به درک عمیق رسید.

منزل پنجم، نهج البلاغه (حکمت­ها)

منزل اول از وادی دوم، حکمت­های کتاب نهج البلاغه[10] و بررسی و مقایسه واژگانی است که در ترجمه‌ها آمده است. نهج البلاغه دارای سه قسمت است: خطبه‌ها، نامه‌ها، حکمت‌ها. ترتیب خواندن و مطالعه در این طرح، بر عکس چینش مرحوم سید رضی خواهد بود و ابتدا از قسمت حکمت‌ها شروع می‌شود. متون حکمت‌ها نیز گوناگون است؛ برخی از متون، یک سطر یا کمتر از یک سطر است. برخی دیگر از متون سه کلمه‌ای است و در جاهایی هم حکمت­های دو کلمه‌ای وجود دارد. باید متون کوتاه کمتر از یک سطر انتخاب شود.

چون متن نهج البلاغه متنی ادبی و بسیار فاخر است، باید در متن آن دقت بسیاری نمود و نباید به یک ترجمه اکتفا کرد. معمولاً وقتی یک ترجمه خوانده می‌شود، تصور می­شود که معنا از سوی مترجم فهمیده‌ شده است، اما اگر دو ترجمه در کنار هم قرار بگیرد، تفاوت ترجمه­ها معلوم می­شود و دانسته می­شود که هر یک از مترجمان به ظرافتی توجه کرده‌اند که دیگری توجه نکرده است. اگر این ترجمه­ها به پنج مورد افزایش یابد، به این نتیجه می‌رسیم که هیچ کدام از ترجمه‌ها دقیق نیست. این شیوه پیش­تر در کلاس نهج البلاغه تجربه شده است. وقتی ترجمه‌های متنی مانند «الْغِيبَةُ جُهْدُ الْعَاجِز» و «قِيمَةُ كُلِ‏ امْرِئٍ مَا يُحْسِنُه‏» - که یکی از زیباترین کلمات نهج البلاغه است - مقایسه می‌شود، می‌بینیم که حدوداً ده گونه ترجمه شده است و هر کدام به یک نکته دقت داشته‌اند. اگر این کار ادامه یابد، ناخداگاه به این نتیجه­ها می‌رسیم که برای فهم متون حدیثی بویژه نهج البلاغه باید بیش از این دقت کرد و این که ترجمه کامل و دقیقی از نهج البلاغه وجود ندارد. نرم افزار «دانش نامه علوی» این فرصت را در اختیار پژوهشگران گذاشته است که وقت متنی را انتخاب می‌کند، به راحتی می‌توانند ترجمه‌های آن را با همدیگر مقایسه کنند. در اینجا مشاهده می‌شود که واژه‌ای مثل «قیمة»، وقتی ترجمه شده، سه واژه معادل برای آن در ترجمه‌ها به کار رفته است: «قیمت»، «بها»، «ارزش». در این مرحله باید وارد بررسی ساده واژگان ‌شد. «قیمت» و «ارزش» و «بها»، در نظر اول با هم خیلی نزدیک و مترادف هستند، ولی آیا یکسان هستند؟ آیا قیمت در زبان فارسی با قیمت در زبان عربی یکی است یا تفاوت دارد؟ کدام یک از این سه واژه بهتر می‌تواند مراد امیر المؤمنین  را به ما منتقل کند؟ قیمت، ارزش یا بها؟ مشکل اصلی ترجمه عبارت «ما یحسن» است. اگر ترجمه‌ها با هم مقایسه شود، مشاهده می‌گردد که «ما یحسن» حداقل سه گونه ترجمه شده و هر ترجمه با ترجمه دیگر متفاوت است. اگر «قیمت»، «ارزش»، «بها» مترادف باشند، معنا و مفهوم «ما یحسن» چیست؟ یعنی او را نیکو می‌شمارد یا نیکو می‌داند یا در او مهارت دارد؟ وقتی این سه معنا مقایسه شود، مشاهده می‌گردد که نیاز به بررسی واژگان بیشتر احساس می‌شود.

بنا بر آنچه گذشت، متن مورد نظر در منزل پنجم، حکمت‌های کتاب نهج البلاغه است. اگر بتوان بیست و پنج ساعت مطالعه کرد، در مجموع، می­توان پنجاه، شصت متن را دید و روی ده متن هم متمرکز شد.

منزل ششم، الخصال

متن مورد نظر در منزل دوم این وادی، احادیث سه­تایی و چهارتایی کتاب الخصال[11] شیخ صدوق است. این احادیث بلند نیست، ولی به کوتاهی روایات قبلی هم نیست. این روایات، دو یا سه سطری هستند. الخصال چند ترجمه دارد. این ترجمه‌ها باید خوانده و نقد گردند. باید دید که آیا مترجمان توانسته‌اند مقصود امام  را به خوبی به فارسی برگرداند یا نه؟ در این منزل باید دقت را افزایش داد. دقت در این منزل نسبت به منزل پنجم مقداری بالاتر رفته است. البته هنوز مترجم محسوب نمی‌شوند. بنا بر این نباید سخت گیرانه عمل کنند، ولی به گونه‌ای با مقایسه ترجمه‌ها می‌توانند اشتباهات فاحش را کشف کنند. نکته‌ای که در حدیث خوانی بسیار کاربرد دارد، شناخت آسیب‌هاست. این آسیب شناسی در ترجمه، در لغت، در فهم، در مراد، در جمع بین روایات، باید مد نظر باشد. نمی‌خواهیم بگوییم همه نقدها درست است یا نه، ولی می‌خواهیم بگوییم نگاه­ها باید ناقدانه باشد، نه پذیرنده. در مرحله قبل، نگاه، نگاهی پذیرنده بود؛ یعنی یک متن بود که روایات آن به همراه ترجمه­اش خوانده می‌شد. و همین مقدار کافی بود، اما در این مرحله، نگاه پذیرنده صرف نیست، دقت می‌شود و خواننده به دنبال نقد جدی ترجمه است.

منزل هفتم، روضة الواعظین

در منزل هفتم، باید کتاب روضة الواعظین،[12] اثر فتال نیشابوری مطالعه گردد. روضة الواعظین کتاب جالب و خوبی است؛ البته سند ندارد و جزء کتاب‌های مشهور ما نیست. نویسنده در این کتاب ابواب را به صورت موضوعی مرتب کرده و در هر باب، پس از نقل آیاتی متناسب از قرآن، تعدادی روایت آورده است. روایات هم معمولاً ساده است و در قرن ششم برای مخاطب عام نوشته شده است. بنا بر این، روایات مشکل و سخت در آن کمتر به چشم می­خورد. از نکات جالب آن، این است که سعی کرده ارتباطی بین مضمون قرآنی و مضامین روایی برقرار نماید.

منزل هشتم، المحاسن

منزل هشتم، کتاب المحاسن،[13] اثر احمد بن محمد بن خالد برقی[14] (م274یا 281ق) است. این کتاب در مدرسه حدیثی قم در ابتدای غیبت صغری، یا قدری زودتر تألیف شده است. گفتنی است که فراگیری حدیث برقی در دوره ائمه معصوم   بوده است. برقی جزء خوش ذوق‌ترین مؤلفان دوره کهن به شمار می­رود. البته در کتاب المحاسن ممکن است مطلب اعتقادی پیدا نکنید، اما از منظر عمومی ‌آشنایی با برقی و کتابش و میراث حدیثی قم، مناسب است. روایات کتاب المحاسن چندان مشکل نیست و خواننده را به چالش نمی­کشد.

منزل نهم، مشکاة الأنوار

کتاب مورد نظر در منزل نهم، کتاب مشکاة الأنوار،[15] اثر طبرسی است. این اثر یک کتاب عمومی و ‌متنوع است. کتاب مشکاة الأنوار را آقای مهدی هوشمند تصحیح و ترجمه کرده است. روایات این کتاب، روایات اخلاقی است. به طور کلی طبرسی‌ها خانواده‌ای خوش تالیف هستند؛ از صاحب مجمع البیان و صاحب مشکاة الانوار گرفته تا صاحب کتاب الاحتجاج. مشکاة الانوار برای مخاطب عام یا کسی در مراحل اولیه کار است، کتاب مناسبی است.

وادی سوم: متن متوسط، درک نیمه عمیق

در وادی سوم، متن متوسط است، اما سطح درک و فهم روایات باید مقداری بالاتر برود، تا به درک نیمه عمیقی دست یافت.

منزل دهم، تنبیه الخواطر

کتاب اول - که منزل دهم می‌شود - کتاب تنبیه الخواطر ورام[16] است. این متن به سادگی کتاب‌های پیشین نیست و دقت بیشتری می­طلبد. این کتاب دربردارنده متون ناب و روایات منفرد - متونی که در دیگر منابع نیست - است. متون ناب و تحفه‌ای که در جای دیگر گیر نمی‌آید. بنياد پژوهش­های اسلامی آستان قدس رضوی تنبیه الخواطر را با نام مجموعه ورام، آداب و اخلاق در اسلام، به فارسی ترجمه و چاپ کرده است.

منزل یازدهم، نهج البلاغه (نامهها)

در منزل یازدهم به نامه‌های نهج البلاغه می‌رسیم. در مرحله اول، حکمت‌ها مطالعه گردید و در مرحله دوم، نامه‌ها. نامه‌ها نیز دو گونه است: گونه اول نامه‌ها، مثل نامه‌های امیر المؤمنین  به معاویه است که دارای متنی ادبی و بسیار فاخر است. این گونه نامه­ها مناسب این مرحله نیست؛ چون در این مرحله ادبیات و ظرافت‌های معانی و بیان مد نظر نیست. گونه دوم نامه­هایی است که چنین ادبیاتی ندارد. از این رو، سه نامه بسیار زیبا از دسته دوم برای این منزل در نظر گرفته شده است: یکی نامه 69 است که امیر المؤمنین  به حارث همدانی نوشته‌اند. متن آن کوتاه و مثل حکمت‌هاست که در قالب نامه آمده است؛ یعنی بسیاری از حکمت‌ها را حضرت در این جا جمع کرده‌اند. نامه دیگر، نامه 31 است که امیرالمؤمنین  به امام حسن  نوشته­اند. می‌توانیم بگوییم که نامه 31 بسط و تفصیل یافته نامه 69 است؛ یعنی نامه 69 خلاصه نامه 31 است. بسیاری از مطالبی که در نامه 69 در یک جمله آمده، در نامه 31 در دو یا سه سطر بیان شده است؛ بیاناتی که هر کدام زیبایی خاص خود را دارند. ابتدا نامه 69، چون متنی کوتاه و راحت است و در ذهن می‌ماند، ‌خوانده شود و در ادامه، به نامه 31 پرداخته گردد و در نهایت، نامه 53، یعنی عهد مالک اشتر - که نظام­نامه سیاسی امیر المؤمنین است و در آن ارتباط حکومت و مردم و وظایف این دو نسبت به یکدیگر بیان گردیده و در شناخت نظام اجتماعی بسیار مؤثر است - مطالعه گردد. البته این نامه با دو نامه قبلی متفاوت است و فضای آن فضای دیگری است.

در این منزل باید به بررسی واژگان، ترجمه‌ها پرداخت و به شروح مراجعه کرد. برای بررسی واژگان باید به کتاب‌های واژه شناسی نهج البلاغه مراجعه کرد؛ مانند کتاب مفردات نهج البلاغه[17] جناب آقای سید علی اکبر قرشی، یا نهج البلاغه صبحی صالح که لغات را به زبان عربی ساده معنا کرده است. ترجمه‌ها نیز همان ترجمه‌های پیشین است. چند شرح هم در این مرحله معرفی می‌شود: اول، شرح ابن ابی الحدید، به ویژه در مباحث تاریخی؛ دوم، شرح ابن میثم، به ویژه در مباحث عقلی؛ سوم، شرح مرحوم میرزا حبیب الله خویی، برای آشنایی با ویژگی‌ها و ظرافت‌های ادبی یا کلیات جامع؛ چهارم، پیام امام آیة الله مکارم شیرازی که شرح جدیدی است و ایشان سعی کرده‌اند، همانند تفسیر نمونه، مطالب نهج البلاغه را برای عموم توضیح دهند.[18] در این مجموعه، شرح ابن میثم بهترین شرح است، ولی مطالعه آن مشکل است؛ اما لازم است با شرح ابن میثم آشنا بشوید. کسی که نهج البلاغه می‌خواند، هیچ گاه از شرح ابن میثم بی نیاز نخواهد بود. پس شرح ابن میثم باید ملاک و محور کار قرار بگیرد. نرم افزار «گنجینه روایات نور» بسیاری از کتاب‌ها را با ترجمه آورده است. نسخه دوم و جدید نرم افزار «کتابخانه اهل بیت» هم تعدادی از ترجمه‌ها را دارد.

اگر کسی فرصت کرد، در همین منزل نامه 45 و 47 را - که از زیباترین نامه‌هاست بخواند؛ نامه 47 وصیت نامه امیر المؤمنین  و نامه 45 نامه‌ای به عثمان ابن حنیف است.

منزل دوازدهم، الکافی (جلد دوم)

منزل دوازدهم، جلد دوم کتاب الکافی (از چاپ هشت جلدی)‌ است؛ یعنی «کتاب الایمان و الکفر» که فضایل و رذایل اخلاقی را بیان می­کند و اخلاق ایمانی را برای ما تبیین می‌کند. کتاب الکافی مهم‌ترین کتاب حدیثی شیعه است. اگر کسی بخواهد حدیث پژوه یا کارشناس توانمندی در علوم اسلامی باشد، باید کتاب الکافی را از اول تا آخر، واو به واو، بخواند؛ حتی ابواب فقهی آن را. الکافی در دوره غیبت صغرا نوشته شده است و خواندن آن سبب آشنایی با میراث حدیثی شیعه در حوزه حدیثی قم در دوره غیبت صغری می‌گردد. الان این میراث در اختیار ماست، این را باید قدر بدانیم. البته مباحث مشکل و راحت دارد. این جا در اول کتاب الایمان و الکفر، بحث طینت مطرح شده است که جزء مشکل‌ترین بحث‌های معارفی است. از مبحث طینت باید گذشت و از روایات باب بعد از آن باید شروع کرد؛ ابواب متفاوت، بسیار زیبا، فضایل و رذایل اخلاقی که در این کتاب وجود دارد. هر بابی هم که در این منزل انتخاب می‌شود، باید به همراه سند خوانده شود. کتاب‌هایی که تا به حال معرفی شد، سند نداشتند؛ اما روایات این کتاب دارای سند است. اسناد را باید خواند. البته دقت در سند لازم نیست، بلکه دقت در سند برای مراحل آخر است. همچنین شرح مرحوم ملا صالح مازندرانی[19] و حواشی مرحوم آقای علی اکبر غفاری را هم باید مد نظر داشت. در چاپ هشت جلدی الکافی حواشی مرحوم غفاری بسیار خوبی دارد که در واقع، گزیده مراةالعقول علامه مجلسی (م1110ق) است. علامه مجلسی بزرگ‌ترین محدث ما در طول تاریخ حدیث شیعه است. خوب است از ترجمه‌های آقایان کمره‌ای و مصطفوی - که نسبتاً خوب هستند، اما جامع نیستند - استفاده شود. علاقه­مندان در این مرحله به جایی می­رسند که از ترجمه‌ها فقط به عنوان سکوی پرش استفاده می‌کنند؛ استفاده از ترجمه­ها در این مرحله از آن روست که دقت در متن را بیشتر نموده، قدرت فهم روایات را افزایش دهد. در این جا آنچه برای ما مهم است، شرح ملا صالح مازندرانی است که همراه با حاشیه‌های علامه شعرانی در نرم افزار «کتابخانه اهل بیت» موجود است. شرح ملا صالح مازندرانی را علامه شعرانی تصحیح و چاپ کرده است و در مواردی نسبت به ملا صالح مازندرانی تبیین بیشتری را مطرح کرده و یا دیدگاه ایشان را نقد کرده است؛ یعنی گاهی سخن ملا صالح مازندرانی را در فهم روایات تبیین نموده و گاهی تخطئه کرده است و بر این باور است که این استنتاج درست نیست. در اینجا شاهد یک زورآزمایی علمی بین دو دانشمند، یعنی مرحوم ملا صالح مازندرانی و مرحوم علامه میرزا ابوالحسن شعرانی هستیم و به عنوان داور بیرونی آنها را مقایسه می‌کنیم. این نقدها برای ما بسیار جذاب است؛ هر کدام از این‌ها ادعاهایی دارند و گاه ادعاهای همدیگر را نقد می‌کنند. این رد و ابرام‌ها به تقویت ما می‌انجامد. هر چه نقد و ابرام بیشتر باشد، برای ما که می‌خواهیم مطالعه کنیم، بهتر است. مرحوم شعرانی حدود هزار و پانصد حاشیه بر کتاب شرح ملا صالح مازندرانی دارد.

منزل سیزدهم، کتاب من لا یحضره الفقیه

منزل سیزدهم، کتاب من لا یحضره الفقیه است که مانند کتاب الکافی از کتب اربعه به شمار می­رود. علامه ملا محمد تقی مجلسی(م1070ق)[20]، مشهور به مجلسی اول، بر کتاب من لا یحضره الفقیه، شرحی به نام روضة المتقین[21] نوشته است. شرحی فارسی هم به نام لوامع صاحبقرانی[22] دارد. هر دو شرحِ فارسی و عربی، کتاب­های بسیار جالبی هستند. در این شرح می‌بینیم که فهم حدیثی مجلسی اول چه قدر جالب است. البته قسمت‌هایی از جلد دوم، ابواب فقهی است، اما در درون روایات فقهی، معارف غیر فقهی فراوانی هم هست که مجلسی اول آنها را استخراج کرده است. در این مرحله می­توان متناسب با درس خارج فقه خود، قسمت‌هایی از ابواب فقهی را انتخاب کرد؛ مثلاً اگر بحث فقه کسی کتاب حج است، روایات حج کتاب من لا یحضره الفقیه را بخواند و سپس برای شرح آن روایات، به توضیحات مجلسی اول مراجعه کند تا حدیث خوانی او همراه با مبانی فقهی ادامه پیدا کند.

منزل چهاردهم، صحیفه سجادیه

منزل چهاردهم، کتاب صحیفه سجادیه همراه با شرح مرحوم سید علی خان مدنی[23] است. صحیفه سجادیه به ظاهر یک کتاب دعاست، اما در واقع، کتاب معارف و توحید است. مباحث توحیدی و معرفتی کتاب صحیفه سجادیه بسیار گسترده است. جناب سید علی خان مدنی - که انسان بسیار دقیق و ظریفی است - توانسته است این موارد را استخراج کند.

منزل پانزدهم، چهل حدیث

منزل پانزدهم، کتاب چهل حدیث، اثر حضرت امام خمینی است. این کتاب ما را با یک وادی جدید رو به رو می‌کند. ایشان یک موضوع را انتخاب می‌کند و سپس خانواده حدیثی روایات آن موضوع را تشکیل می‌دهد و با استفاده از خانواده حدیثی، واژه را معنا کرده، به شرح آن می‌پردازد و اگر احیاناً مشکلی باشد، آن را بررسی می‌کند. همچنین اگر اختلافی داشته باشد، اجمالاً به آن اختلاف هم اشاره می‌کند؛ یعنی یک کتاب فقه‌الحدیثی است. در طول بیست و پنج ساعت، می‌توان حداکثر به اندازه ده حدیث آن را خواند.

منزل شانزدهم، کمال الدین

منزل شانزدهم، کتاب کمال الدین[24] مرحوم شیخ صدوق است. کتاب کمال الدین مزایایی دارد:

الف. کتاب امامت است؛

ب. کتاب مهدویت است؛

ج. شیخ صدوق صبغه متکلم بودن خود را به نمایش گذاشته است.

کتاب کمال الدین، توسط مرحوم علی اکبر غفاری تصحیح و چاپ شده‌ است.

منزل هفدهم، کشف المحجه

منزل هفدهم، کشف المحجه، اثر سید ابن طاووس (589-664ق) است. سید ابن طاووس اسطوره دعا و نیایش در بین عالمان شیعی است. او این کتاب را برای پسر خود نوشته و بسیاری از مباحث تربیتی را در آن گنجانده است. اسم کامل کتاب، کشف المحجة لثمرة المهجة است. یکی از کارهایی که در این منزل انجام می­شود، کارهای مقایسه‌ای است؛ مثلاً سید ابن طاووس در این کتاب نامه امیر المؤمنین  به امام حسن  را نقل کرده است که آن هم توصیه پدری به پسر خویش است. باید این نامه را در کتاب کشف المحجه، با نامه سی و یک نهج البلاغه مقایسه کرد و تفاوت­های آن را مشخص نمود؛ مثلاً متن نامه در این کتاب طولانی­تر است. بخش­های اضافه‌ را با دقت بررسی کنید به علت عدم نقل آنها در نهج البلاغه پی ببرید؛ مثلاً آیا بخش­های نقل نشده، بلیغ نبوده­اند یا علت دیگری داشته است؟

وادی چهارم: متن دقیق، درک نیمه عمیق

در وادی چهارم، متن دقیق است، اما درک مطالب همچنان، نیمه عمیق است.

منزل هیجدهم، نهج البلاغه (خطبه‌ها)

در این منزل باید خطبه‌های نهج البلاغه مطالعه شود، اما خطبه‌های توحیدی را باید از این مجموعه خارج کرد. خطبه­های همام، قاصعه و شقشقیه از جمله خطبه­هایی است که باید در این منزل مطالعه شوند. همچنین در این منزل نباید شروح و ترجمه‌ها را از نظر دور داشت، بلکه نیاز است که مطالعه خطبه­ها با شروح و ترجمه‌ها همراه باشند.

منزل نوزدهم، بحار الانوار

منزل نوزدهم، بحار الانوار، اثر علامه محمد باقر مجلسی (1037-1110ق) است. تا این مرحله به بحار الانوار - که بزرگ‌ترین کتاب حدیثی شیعه است - پرداخته نشده است و در این منزل، بخش­هایی از این موسوعه بزرگ حدیثی مطالعه می­شود. البته جلد‌های اولیه بحار الانوار قدری مشکل است. از این رو، جلد پنجم تا دهم کتاب، همراه با بیانات علامه مجلسی خوانده می­شود؛ یعنی در این منزل فقط روایت­ها خوانده نمی‌شود، بلکه به بیانات مؤلف[25] هم توجه می­گردد. البته علاقه­مندان می‌توانند پس از مطالعه جلدهای پنجم تا دهم، به جلد‌های اولیه مراجعه کرده، روایات را با بیان­های علامه مجلسی و حواشی علامه طباطبایی مطالعه کنند، اما در این مرحله به چند حاشیه‌ای که مرحوم علامه طباطبایی دارد، نپردازند. همچنین لازم نیست تمام جلدهای پنجم تا دهم خوانده شود، بلکه در این منزل فقط باید به اندازه بیست و پنج ساعت، به یکی از ابواب پرداخت.

منزل بیستم، الاربعون حدیثاً

منزل بیستم، کتاب الاربعون حدیثاً، اثر شیخ بهایی (953-1030ق) است. می‌توان گفت که شیخ بهایی در انتخاب و معنا کردن حدیث جزء خوش ذوق‌ترین عالمان شیعه است. از این رو، هم احادیث الاربعون حدیثاً زیباست و هم بیانات شیخ بهایی. این عالم برجسته نکات فقه‌الحدیثی را مطرح کرده است و کتاب ایشان تا الان مورد استفاده حدیث پژوهان است.

منزل بیست و یکم، نوادر الاخبار

منزل بیست و یکم، کتاب نوادر الاخبار،[26] نوشته ملا محسن فیض کاشانی است. ایشان یکی از محدثان بسیار خوش ذوق است و در این کتاب، روایات جالبی را در کتب اربعه نبوده و در کتاب الوافی نیامده، جمع آوری کرده است.

منزل بیست و دوم، کتاب الارشاد

منزل بیست و دوم، کتاب الارشاد،[27] نوشته شیخ مفید است. کتاب الارشاد دو جلد است. در این منزل، جلد اول کتاب - که خطبه‌های زیادی از امیرالمؤمنین  در آن به چشم می­خورد - مطالعه می­شود. البته در این مرحله نیز خطبه‌های توحیدی کتاب مورد نظر نیست، بلکه خطبه‌های تاریخی، اخلاقی و معارفی کتاب را باید خواند.

منزل بیست و سوم، الامالی (منتخب)

منزل بیست و سوم، منتخبی از روایات کتاب الامالی،[28] نوشته شیخ مفید است. این کتاب، در واقع، مجالس سخنرانی حدیثی مرحوم شیخ مفید است. البته برخی از متن‌های آن مشکل است.

منزل بیست و چهارم، الکافی (ابواب فقهی)

منزل بیست و چهارم، ابواب فقهی الکافی است. کتاب الکافی از جهت فقهی با بقیه کتاب‌های فقهی ما متفاوت است. در روایات فقهی ایشان مطالب معرفتی بسیار زیادی را مطرح شده­ است. در این مرحله نیز می­توان متناسب با درس خارج فقه خود، قسمت‌هایی از ابواب فقهی کتاب الکافی را انتخاب کرد.

منزل بیست و پنجم، تهذیب الاحکام

منزل بیست و پنجم، کتاب تهذیب الاحکام،[29] اثر شیخ طوسی است. در این مرحله نیز می­توان متناسب با درس خارج فقه خود، قسمت‌هایی از تهذیب الاحکام را انتخاب کرد. همچنین، باید دو کتاب الکافی و تهذیب الاحکام با هم مقایسه شود. شیخ طوسی در کتاب تهذیب الاحکام، همه متون کتاب الکافی را آورده، متون معارض آن را هم نقل نموده و سپس وجه جمع بین این دو گروه روایات را نیز مطرح کرده است.

منزل بیست و ششم، بصائر الدرجات

منزل بیست و ششم، کتاب بصائر الدرجات،[30] اثر صفار است. بصائر الدرجات کتابی است که با هدف معرفی ائمه   و علم ایشان نوشته شده است. روایات این کتاب در این منزل خوانده می­شود و بعداً باید با «کتاب الحجه» الکافی که در منازل بعد خوانده می­شود - مقایسه شود. البته در همین منزل هم مقایسه را انجام داد. بصائر الدرجات چند ترجمه خوب دارد که می‌تواند مورد استفاده قرار گیرد.

وادی پنجم: متن دقیق، درک عمیق

در وادی پنجم، علاوه بر این که باید متن را به دقت خواند و به ظرایف آن توجه داشت، باید به درک عمیقی نیز دست یافت.

منزل بیست و هفتم، نهج البلاغه (خطبه‌های توحیدی)

در منزل بیست و هفتم، خطبه‌های توحیدی نهج البلاغه همراه با شروح آن، بویژه شرح ابن میثم، و بهج الصباغه علامه شوشتری مطالعه می­شود. این دو کتاب به مباحث توحیدی اهمیت داده‌اند.

منزل بیست و هشتم، الکافی (جلد اول)

در منزل بیست و هشتم، سه کتاب «عقل»، «توحید» و «حجت» از جلد اول کتاب الکافی باید مطالعه شود. از آنجا که در این منزل باید متن دقیق باشد، و مباحث «کتاب العلم» ساده‌تر است، این مباحث در برنامه این مرحله گنجانده نشده است. «کتاب التوحید» واقعاً سخت است و «کتاب الحجه» میانه است. در این منزل باید شرح ملا صالح مازندرانی، حواشی علامه شعرانی و شرح ملا صدرا[31] نیز همراه با روایات یادشده مراجعه کرد.[32]

منزل بیست و نهم، البلد الامین و اقبال الاعمال

در برنامه منزل بیست و نهم، دو کتاب از سید ابن طاووس (589-666ق) گنجانده شده است: البلد الامین و اقبال الاعمال. اگر کسی بخواهد عرفان شیعی را تصور کند، بالاترین مرتبه عرفان شیعی در مناجات‌های امامان متجلی شده است و مرحوم سید ابن طاووس هم زیباترین این متون را در این دو کتاب، بویژه اقبال الاعمال آورده است. در این منزل باید مناجات‌های کتاب اقبال الاعمال، بویژه مناجات شعبانیه مطالعه شود.

منزل سی­ام، بحار الانوار (کتاب العقل و کتاب التوحید)

در منزل سی­ام، «کتاب العقل» و «کتاب التوحید» بحار الانوار مطالعه شود؛ یعنی مجلدات اولیه کتاب همراه با توضیحات علامه مجلسی و نقد مرحوم علامه طباطبایی دیده شود. اگر کسی بخواهد این سیر را ادامه بدهد، باید نقد نقد آن را هم ببیند؛ مثلاً مقاله‌های سید محمد خامنه‌ای و سید جلال آشتیانی را در نقد حواشی علامه طباطبایی بخواند. نقدی نیز آقای ملکی بر نقد آقای آشتیانی نوشته است. باید در این مرحله همه نقد‌ها در کنار هم قرارگیرد و حدیث پژوه - که از توان بالایی در فهم حدیث برخوردار شده است - همه دیدگاه­ها را ناقدانه بررسی کند. یک پژوهشگر باید بداند که نسبت به دیدگاه هیچ کس، جز معصومان    نباید خضوع تام داشت. علامه مجلسی - که بزرگ‌ترین محدث شیعی است - دیدگاهی دارد، اما علامه طباطبایی آن را نقد کرده‌ است. دیگران هم دیدگاه علامه طباطبایی را نقد کرده­اند. این حالت انتقادی بسیار بجاست و یکی از سرمایه‌های علمی به شمار می­آید. در دوره­ای که علامه طباطبایی حواشی خود را می­نوشت، افرادی اعتراض کردند و آ­ن حاشیه­ها را  اهانت به علامه مجلسی تلقی کرده و مانع نگاشتن آنها شدند. الان حواشی علامه طباطبایی - که تعداد آنها نزدیک به دویست حاشیه است - سرمایه علمی هستند. اگر این حواشی ادامه پیدا می‌کرد، چه سرمایه گران­قدری داشتیم؟!

منزل سی و یکم، تحف العقول (متون توحیدی)

منزل سی و یکم، کتاب تحف العقول است. در این منزل باید به سراغ متون توحیدی بویژه روایات توحیدی امام علی  ، مثل خطبه‌الوسیله، همچنین رساله‌ای در جبر و اختیار امام ‌هادی  و نیز روایتی از امام کاظم   در باره عقل رفت. باید این سه متن حتماً دیدهشود. نکات جالبی در رساله جبر و اختیار و در روایت عقل به چشم می‌خورد؛ ائمه    - که خودشان و کلامشان حجت است - برای هشام بن حکم استدلال قرآنی مطرح کرده­اند.

منزل سی و دوم، التوحید

منزل سی و دوم، کتاب التوحید شیخ صدوق، بویژه برخی از ابواب خاص، مثل جبر و اختیار است. در این منزل باید این کتاب با کتاب جبر و اختیار الکافی مقایسه شود. اگر این دو با هم مقایسه شود، نتایج جالبی به دست می­آید و خواننده می‌تواند دیدگاه این دو محدث را دریابد. کتاب الکافی در اختیار شیخ صدوق بوده و منابع شیخ صدوق نیز در اختیار کلینی بوده است. همچنین، شیخ صدوق بسیاری از این روایات را از پدر خود نقل کرده که معاصر بوده کلینی است، ولی هر یک از این‌ دو، گروهی از روایات را انتخاب کرده و روایاتی را نقل نکرده است؛ مثلاً احادیثی را کلینی نقل کرده، ولی شیخ صدوق نقل نکرده است. همچنین، شیخ صدوق روایاتی را از استاد کلینی نقل کرده، ولی خود کلینی آن را نقل نکرده است. اگر این‌ نقل­ها با هم مقایسه شود، نوع تفکر و بینش این دو بزرگوار آشکار می­گردد.

وادی ششم: متن مشکل، بررسی دقیق

در وادی ششم با متون مشکل مواجهیم. در وادی پیشین، متن دقیق بود، اما در این وادی متون را مشکل پیش رو داریم و باید به بحث اختلاف حدیث پرداخت.

منزل سی و سوم، الاستبصار

منزل سی و سوم، کتاب الاستبصار است. الاستبصار تنها به روایات اختلافی می‌پردازد؛ یعنی اگر روایتی گروه مخالف نداشته باشد، در این کتاب جای ندارد.

منزل سی و چهارم، الکافی (جلد هشتم)

منزل سی و چهارم، جلد هشتم الکافی است. در این منزل هم مبحث مشکل الحدیث مورد نظر است و هم نقد حدیث. به هنگام مطالعه احادیث این‌ کتاب نباید از حواشی ملا صالح مازندرانی و علامه شعرانی چشم پوشید.[33]

منزل سی و پنجم، مصابیح الانوار

منزل سی و پنجم، به مصابیح الانوار، نوشته سید عبدالله شبر اختصاص یافته است. سید عبدالله شبر در کتاب مصابیح الانوار، روایات مشکل را جمع آوری کرده است که کتابی خواندنی است. گاهی اوقات دیده می‌شود که سید عبدالله شبر، برای یک روایت، چندین نظریه را مطرح کرده است و بسیاری از این نظریات را از علامه مجلسی گرفته است.  البته ممکن است هم توضیحاتی نیز اضافه کرده باشد. خواننده در این مرحله با مشکل الحدیث آشنا می‌شود. در این منزل می­توان مثلاً احادیث طینت یا جبر و اختیار را در کتاب مصابیح الانوار پیگیری کرد.

منزل سی و ششم، جامع الاسرار­

منزل سی و ششم، کتاب جامع الاسرار، اثر سید حیدر آملی است. این کتاب به مشکل الحدیث احادیث عرفانی اختصاص دارد. گروهی از روایات - که روایات عرفانی خوانده می­شوند - در جوامع رسمی ‌حدیثی شیعه وجود ندارد. این‌ روایات از دوره سید حیدر آملی وارد حوزه حدیثی شیعه شده و برخی از آنها به کتاب‌هایی مثل کتاب‌های مرحوم فیض یا احسائی راه پیدا کرده­اند. اولین کتابی که به این موضوع توجه کرده، کتاب جامع الاسرار است که در قرن هفتم نوشته شده است. این‌ روایات، معمولاً جزء احادیث مشکل هستند. بنا بر این، کسی که مراحل گذشته را نگذرانده، وارد این این وادی نشود.

وادی هفتم: اسناد

وادی هفتم، وادی اسناد است. در وادی اول و دوم و سوم معمولاً اصلاً روایت مسند خوانده نشد؛ اما در مراحل بعدی، روایات مسند خوانده می­شد، ولی از سند به سادگی عبور می­گردد. در این مرحله باید قدری وارد وادی اسناد شد.

منزل سی و هفتم، الکافی (اسناد پر تکرار)

منزل سی و هفتم، در این منزل اسناد پر تکرار کتاب الکافی قرار دارد. به نظر می‌رسد اگر کسی به کتاب الکافی - که به وسیله مؤسسه دارالحدیث تصحیح و چاپ شده است - دسترسی داشته باشد، با مطالعه اسناد و حواشی آن بتواند تا حدود زیادی در رجال متبحر شود.[34]

منزل سی و هشتم، تهذیب الاحکام (مشیخه)

در منزل سی و هشتم، مشیخه شیخ طوسی باید مطالعه شود. مشیخه در جلد آخر تهذیب الاحکام است و در آن، اسناد و طرق شیخ طوسی به کتاب‌های حدیثی پیشین ذکر شده است. خواندن مشیخه مانند اسناد پر تکرار کتاب الکافی است. آشنایی با مشیخه شیخ صدوق در کتاب من لا یحضر الفقیه، مشیخه شیخ طوسی در تهذیب الاحکام و اسناد پر تکرار الکافی بسیار مفید است. در این منزل، بحث رجالی نداریم و فقط می‌خواهیم با افراد و ویژگی‌های آنها آشنا بشویم. معمولاً در چاپ‌های متفاوت تهذیب الاحکام توضیحی اجمالی داده‌اند، ولی بهترین راه برای شناخت آنها کتاب معجم الرجال آیة الله خویی است.

منزل سی و نهم و چهلم، فهرست نجاشی و فهرست طوسی

در آخرین منزل، دو کتاب فهرست، یعنی الفهرست نجاشی و الفهرست شیخ طوسی مورد مطالعه قرار می­گیرد. کتاب فهرست با کتاب مشیخه تفاوت دارد. حدیث پژوهان در این دو فهرست، هم با مجموعه مصادر حدیثی و هم با طرق رسیدن به آنها آشنا می‌شوند. هر طلبه‌ای که بخواهد کار حدیثی بکند، ناگزیر است دستِ­کم طرق، اسامی‌کتاب­ها و توضیحات آنها را از دو کتاب الفهرست نجاشی و الفهرست شیخ طوسی، از اول تا آخر بخواند.

 

برنامه‌ مطالعاتی حدیث‌خوانی روشمند - که با عنوان «هفت وادی، چهل منزل» ارائه گردید - یک دوره برای آشنایی عمومی با حدیث است. اگر کسی این مراحل را طی کرد، شایسته‌ است که یک دوره کتاب الکافی (بویژه چاپ دارالحدیث) را نیز از اول تا آخر، بخواند تا ان شاء لله یک حدیث­خوان و حدیث­دان توانمند بشود. امیدوارم که خدا به همه ما توفیق بدهد که بتوانیم مراحل را به راحتی طی کنیم.

 



[1] . کتاب‌های ابتدایی جلد اول الکافی (از مجموعه هشت جلدی)، یعنی کتاب العقل، کتاب التوحید و نیز کتاب الحجه، سخت‌ترین قسمت­های آن بوده و برخی از موارد آن حتی با استاد هم قابل دسترسی نیست. نهج البلاغه هم دقیقاً همین وضعیت را دارد. خطبه اول نهج البلاغه از روایات مشکل است. در حالی که مرحوم امام خمینی در پیامی به کنگره هزاره نهج البلاغه در سال 1359ش، نوشتند که همه متفکران عالم جمع بشوند و ببینند که این جمله‌ای که مندرج است در خطبه اول نهج البلاغه، را می‌توانند بفهمند و تحلیل کنند که امیرالمؤمنین در توصیف ذات الهی می‌فرمایند «مع کل شی لا بمقارنه و غیر کل شی لا بمزایله». این معیت بدون مقارنه چیست؟ تصویر این، کار سختی است و مرحوم امام به عنوان تحدی، از همه متفکران خواستند که در این موضوع غور کنند. جمله‌ای که حضرت امام با آن همه وسعت اطلاعات این گونه برخورد کند، پس ما طلبه‌های معمولی چگونه می‌توانیم با عمق آن ارتباط برقرار کنیم؟

[2] . الكافي (ط - الإسلامية)، ج‏1، ص26.

[3] . اعداد هفت و عدد چهل در روایات ما اعداد مقدس شمرده می‌شوند و روایاتی در باره آنها در مصادر حدیثی ما وجود دارد. همچنین، روایات فراوانی با عددهای هفت و چهل وجود دارد که در کتاب­های الخصال، المواعظ العددیة یا معدن الجواهر نقل شده است.

[4] . یکی از اقداماتی که می­تواند میزان ماندگاری مطالب را در ذهن بالاببرد، یادداشت­برداری است. یادداشت­برداری اگر چه زمان­بر است، ولی به تثبیت مطالب بسیار کمک می‌کند.

 

[5]. الدرة الباهرة من الأصداف الطاهرة مجموعه‏ای از احاديث پيامبر اكرم و ائمه معصوم است كه توسط مرحوم محمد بن مكّی، معروف به شهيد اول (734-786ق) به رشته نگارش درآمده است. كتاب شامل 169 حديث از سخنان گهربار معصومين است كه در زمينه آداب و مسائل اخلاقی وارد شده است.

[6]. نزهة الناظر و تنبيه الخاطر، تأليف حسين بن محمد بن حسن بن نصر حلوانی (از محدثان قرن پنجم)، حاوی مجموعه‏ای از سخنان حكمت‏آميز پيامبر و ائمه معصومين در موضوعات گوناگون است. كتاب، مشتمل بر يك مقدمه، سيزده فصل و يك خاتمه است. نويسنده، به جهت اين كه كتاب از اختصار خارج نشود، اسناد روايات را حذف كرده است. ر.ک:«چشم تماشا نزهه الناظر و تنبيه الخاطر»، مجله آينه پژوهش، خرداد و تير 1384، شماره 92.

[7] . تحف العقول عن آل الرسول‏، نوشته ابو محمد، حسن بن علی بن حسين بن شعبه حرانی از علما و فقهای بزرگ شيعه در قرن چهارم هجری است. این كتاب مجموعه‏ای ارزشمند از سخنان و نصايح حضرت رسول خدا و اهل بيت آن حضرت است.

 

[8] . صفات الشيعة، اثر شيخ صدوق، ابو جعفر محمد بن علی بن حسين بن بابويه قمی(305- 381ق) در بردارنده روايات ائمه در باره صفات و ويژگی‏های شيعه و اين كه شيعيان محمد و آل محمد چه خصوصيت‏هايی را بايد دارا باشند تا شيعيان حقيقی آن بزرگواران باشند، است.

[9] . شیخ صدوق، حدود سیصد کتاب و رساله داشته است که از این سیصد کتاب فقط شانزده کتاب ایشان در اختیار ماست؛ یعنی حدود پنج درصد کتاب‌ها و نوشته‌های ایشان به دست ما رسیده است و 95 درصد آنها متأسفانه در گذر تاریخ از دست رفته است. البته بسیاری از طلبه‌ها حتی با این معدود آثار بر جای مانده نیز - که از منابع حدیثی شیعه به شمار می­روند - به درستی آشنا نیستند.

[10] . نهج البلاغه نگاشته سید رضی (359-406ق) مشهورترین کتاب شیعی نزد غیر شیعیان است؛ یعنی اگر از غیر شیعه‌ها یا با کسانی که با کتاب‌های اصلی حدیثی ما آشنا نیستند، بخواهیم که یک کتاب از کتب شیعیان را نام ببرند، به نهج البلاغه اشاره می‌کنند. و ضمناً تأثیرگذار‌ترین کتاب حدیثی شیعه، بر جامعه غیر شیعه هم است. مطالب آن، آن قدر زیباست که معمولاً افراد را جذب می‌کند.

[11] . شيخ صدوق در اين كتاب روايات فراوانی درباره مسائل اخلاقی و عقيدتی و ديگر موضوعات مورد نياز جامعه بشری جمع آوری كرده است. مؤلف به شكلی زيبا و با توجه به اعداد يك تا هزار، روايات را دسته‏بندی نموده است.

[12] . روضة الواعظين و بصيرة المتعظين، اثر ابو علی، محمد بن حسن فتال نيشابوری( شهادت 508 هجری) است كه در موضوع اصول عقايد و اخلاق و آداب و زندگينامه و فضائل معصومين عليهم السلام منتشر شده است.

 

[13] . كتاب المحاسن از كتاب­های متعددی تشكيل شده است؛ مانند: كتاب الأشكال و القرائن، شامل رواياتی كه در آنها اعداد سه تا ده به كار رفته و همچنين وصايای پيامبر و اهل بيت آن حضرت صلوات الله عليهم اجمعين است؛ كتاب ثواب الأعمال، شامل رواياتی در باره اجر و پاداش انواع اعمال خير است؛ كتاب عقاب الأعمال، رواياتی پيرامون گناه و مجازات انواع اعمال ناپسند در آن آمده است؛ كتاب الصفوة و النور و الرحمة، شامل يك سری روايات در باره مقام و منزلت رسول خدا و اهل بيت آن حضرت عليهم السلام و شيعيان آنان است؛ كتاب مصابيح الظُلَم، در بر دارنده مباحث شناخت و معرفت حق است؛ كتاب العلل، شامل علل احكام شرعی است؛ كتاب السفر، شامل احكام و رواياتی در باره سفر؛ كتاب المآكل، در باره احكام خوردنی‏ها و آشاميدنی‏ها؛ كتاب الماء، شامل احكام آب­هاست؛ كتاب المنافع، شامل احكام استخاره و مشورت؛ كتاب المرافق، شامل احكام منزل و نظافت و وسايل رفت و آمد.

[14] . برق، منطقه‌ای نزدیک قمرود است. اسم آن هم قبلا «برق­رود» بوده است.

[15] . مشكاة الأنوار في غرر الأخبار، نوشته ابوالفضل، علی بن حسن بن فضل طبرسی نوه امين الاسلام طبرسی و از علمای قرن ششم و هفتم هجری، در موضوع اخلاق و آداب است.

[16] . تنبيه الخواطر و نزهة النواظر، معروف به مجموعه ورّام، نوشته ورام بن ابی فراس مالكی اشتری (م605ق) در موضوع اخلاق و مواعظ است. نكته زيبايی كه در اين كتاب رعايت شده، آن است كه هر صفت حسنه و ضد آن كه رذيله است به دنبال يكديگر ذكر شده‏اند و راه علاج رذيله و كسب حسنه هم بيان شده است؛ مثلاً پس از كبر، فضيلت تواضع ذكر شده و راه علاج كبر به دنبال آن آمده است.

 

[17] . مفردات نهج البلاغه، سید علی اکبر قرشی بنابی، تهران، موسسه نشر قبله، اول، 1377ش.

[18] . مخاطب کتاب پیام امام تنها طلبه‌ها نبودند. از این رو، ممکن است مطالبی در آن دیده شود که طلاب با آنها آشنا هستند. از این مطالب می­توان به سرعت عبور کرد.

[19] . شرح الكافي الاصول و الروضة، اثر ملا محمد صالح سروي مازندراني (م1081یا1086ق)، تأليف قرن يازدهم در شرح احاديث كتاب الكافی به زبان عربي و شرحي مزجی و مبسوط است و آن را از بهترين و سودمندترين شروح الكافی می‏شمارند؛ به گفته شيخ آقا بزرگ شرح اصول و روضه را به اتمام رسانده و از فروع تنها زكات، صوم، و خمس را نوشته است.

[20] . مجلسی اول، مجلسی پدر است. گاهی نام برخی از پسران علما آن قدر بزرگ شده است که اسم پدر فراموش شده است؛ مثل علامه مجلسی یا مرحوم شیخ صدوق. شیخ صدوق فرزند مرحوم ابن بابویه است که قبر ایشان در اول خیابان انقلاب (چهار مردان) قم است. وی از بزرگ‌ترین علمای شیعه در دوره خویش است و با مرحوم کلینی هم عصر بوده است، ولی پسرش از او مشهورتر شده است.

[21] . اين كتاب شرحی مزجی بر كتاب من لا يحضره الفقيه است. مؤلف در اين كتاب با شرح جملات شيخ صدوق و بررسی اسناد روايات و بيان صحيح و غير صحيح آن بنا بر طريق شيخ صدوق و يا شيخ كلينی و بررسی متن روايات و فقه الرواية، اثری ارزشمند را به وجود آورده است‏

[22] . لوامع صاحبقرانی، مشهور به شرح فقيه، تأليف محمد تقی بن مقصود علی اصفهانی، مشهور به مجلسی اول، پدر علامه مجلسی و از علمای بزرگ شيعه در قرن يازدهم هجری (م1070ق) است. ارزش و اعتبار اين كتاب همچون مؤلف بزرگوار آن از درجه بالايی برخوردار است. اين كتاب علاوه بر آن كه فارسی قرن يازدهم هجری را به تصوير می‏كشد، شامل نظریات علمی مؤلف در شرح روايات اهل بيت عليهم السلام نيز هست.

[23] . رياض السالكين، تأليف علامه سيد علی خان حسينی مدنی شيرازی، معروف به سيد علی خان مدنی كبير (1120- 1052ق) كه ‏ادعيه كتاب الصحيفة السجادية را شرح داده است. مؤلف در مقدمه، ضمن معرفی كتاب «صحيفه سجاديه» و ارزش و مقام آن، مختصری از شروح صحيفه از جمله شرح شيخ بهايی را بررسی كرده است. روش مؤلف در بسط و شرح مطالب صحيفه بدين گونه است كه پس از تقطيع قسمت‏های مختلف هر دعا، مفردات هر قسمت را توضيح می‏دهد و سپس در قالب« تنبيه» و« تبصره» به برخی نكات، به تناسب می‏پردازد.

[24] . كمال الدين و تمام النعمة، معروف به اكمال الدين صدوق، تأليف شيخ صدوق(ره)، به زبان عربی و در موضوع غيبت و ظهور امام زمان(عج) است. اين كتاب، مشتمل بر 63 باب است. شيخ صدوق، در اين كتاب، بسياری از مباحث اعتقادی شيعه را در باره امام زمان مطرح نموده است‏.

[25] . علامه مجلسی - در تبیین و بیان حدیث، مقتدرترین محدث تاریخ شیعه است - در این کتاب، وقتی که متون را می‌آورد، علاوه بر روایات ناظر به هم، آیات مرتبط با موضوع را نیز نقل می‌کند و به شرح و بیان روایات می­پردازد. روش علامه مجلسی در واژه شناسی احادیث نیز بسیار جالب و زیباست و شایسته است که علاقه­مندان به حدیث، واژه شناسی را هم از ایشان یاد بگیرند.

[26] . نوادر الاخبار فيما يتعلق باصول الدين يا النوادر اثری است، از محمّد بن مرتضی، مشهور به ملامحسن فيض كاشانی (1007-‏1091ق) كه پس از نگارش الوافی به فكر اختصار و گزيده كتاب الوافی افتاد و در پی اين مقصود، كتاب الشافی را نگاشت و چون در اين دو كتاب تنها روايات فقهی را از كتاب اربعه نقل كرده بود، به فكر افتاد با استفاده از ساير منابع و كتب، روايات اصول اعتقادی و فروع فقهی را در دو كتاب مستقل به شيوه كتاب الشافی؛ يعنی با اختصار، گرد آورد. و در پی اين فكر، بخش روايات مربوط به اصول اعتقادی را در كتاب مورد بحث گرد آورد است.

[27] . الإرشاد في معرفة حجج الله علی العباد، تأليف شيخ مفيد، ابو عبد الله، محمد بن محمد بن نعمان عكبری بغدادی (336- 413ق) در باره تاريخ زندگانی ائمه و فضايل آن بزرگواران و ياران آنان است.

كتاب الإرشاد، از معتبرترين منابع روايی شيعه، در باره زندگانی ائمهبه شمار می‏آيد و بسياری از منابع مهم شيعه - كه به زندگانی ائمه پرداخته‏اند - اين كتاب را مستند خود قرار داده‏اند. همچنین اين كتاب، از مصادر بحار الانوار نيز هست.

[28] . كتاب ألامالی شيخ مفيد از جمله منابع ارزشمند شيعه برای آگاهی از سخنان اهل بيت عصمت و طهارت است. اين كتاب برای دستيابی به سخنان آن بزرگواران در زمينه مسائل اخلاقی، عقيدتی و تاريخ اسلام كتابی بس ارزشمند و قابل توجه است. شيخ مفيد اين كتاب را در طول هفت سال، در ماه‏های مبارك رمضان و در 42 جلسه برای ياران خود املا كرده‏ است. نجاشی اين كتاب را امالی متفرقات ناميده، زيرا از سال 404 تا 411ق، املای آن به طول انجاميده است. کتاب الامالی مورد استناد مرحوم شیخ طوسی نیز قرار گرفته است.

[29] . تهذيب الأحكام‏، اثر شيخ الطائفه، ابو جعفر محمد بن حسن طوسی ( 385-460ق)، از برجسته‏ترين علمای شيعه، يكی از معتبرترين مجموعه‏های روايی شيعه و سومين كتاب از كتب اربعه بوده و مورد قبول تمام علما و فقهای شيعه است. این كتاب شامل مجموعه روايات فقهی و احكام شرعی است كه از اهل بيت روايت شده است.شيخ طوسی اين كتاب را در شرح و توضيح كتاب‏«المقنعة» شيخ مفيد، استاد بزرگ خود نگاشته است. كتاب تهذيب الأحكام شامل تمام روايات فروع و احكام شرعی است و برای فقيه و مجتهدی كه بخواهد اجتهاد نمايد، اكثر روايات مورد نياز را فراهم آورده است. اين كتاب شامل مباحث فقهی، استدلالی، اصولی، رجالی و جمع ميان اخبار به وسيله شاهد و اعتبار و بسياری از مباحث سودمند ديگر است.

[30] . بصائر الدرجات فی فضائل آل محمد، نوشته محمد بن حسن صفار (م290ق)، از علمای بزرگ شيعه اماميه و صحابی امام حسن عسكری است كه در باره شناخت ائمه و خصوصيات امام نوشته شده است. بصائر الدرجات مشتمل بر 1881 حديث است كه در ده بخش تنظيم شده و هر بخش، حدوداً شامل بيست باب است.

[31] . شرح اصول الكافی‏ محمد بن ابراهيم بن يحيی قوامی شيرازی (ملا صدرا) (م1050ق) شرح مفصل فلسفی و حكمی بر اصول الكافی است و كتاب العقل و الجهل، كتاب التوحيد، كتاب فضل العلم و تا باب يازدهم كتاب الحجة را در بر می‏گيرد. در مجموع، شامل شرح 503 حديث است و ملا صدرا در سال 1044ق، در شيراز از تأليف آن فراغت يافته است. مجلد سوم اين شرح با تعليقاتی از ملا علی نوری همراه است.

[32] . ملا صدرا به عنوان بزرگ‌ترین عالم عقل­گرای ما در تاریخ تشیع، پانصد حدیث عقلی اول کتاب الکافی را شرح کرده است، و شروح دیگر هم ناظر به کتاب ملا صدرا ست؛ یعنی شرح ملا صالح مازندرانی و مرآة العقول، با توجه به سخنان ملا صدرا نگاشته شده است.

[33] . مرحوم شعرانی و ملا صالح مازندرانی کل فروع الکافی را کنار گذاشته­اند، اما اصول و روضه را شرح کرده­اند.

[34] . هنگامی که الکافی منتشر می‌شد، در جلسه‌ای که در محضر مقام معظم رهبری بودیم، ایشان به سندهای الکافی در چاپ دارالحدیث خیلی بها دادند و ‌گفتند اگر کسی بتواند این اسناد را با حواشی دقیق آن بخواند، رجالی می‌شود.

برای دریافت متن PDF  این مقاله اینجا را کلیک کنید Normal 0 false false false EN-US X-NONE FA

 

نظرات بینندگان
این خبر فاقد نظر می باشد
نظر شما
نام :
ایمیل : 
*نظرات :
متن تصویر:
 

خروج